Srbi iz Zvornika osudjeni na smrt, Mirko Tomovic, Milan Petkovic i Đorđo Dakic
Tragovi austrougarske vladavine tokom I Svetskog rata u BiH su sistematski uklanjani. U arhivima retko se mogu naći dokumenta o tom periodu, svega nekoliko fotografija. Na ovaj način nedostatkom dokumentacije, akteri su smatrali nestaće i sećanja. Ova je tema gotovo zaboravljena, a o zločinu nad Srbima se ćutalo. Istoričari nisu zabeležili stradanja Srba, na koje želimo da podsetimo ovim tekstom – da se ne zaboravi. Srbi su proganjani pod okupacijom Austrougarske na celom prostoru Bosne i Hercegovine.
Šuckori, formirani neregularni zaštitni odredi, sastavljeni uglavnom od muslimanskih i hrvatskih pripadnika, su svoje akcije prema Srbima intenzivirali, pre same objave rata Austougarske - Srbiji. U toku samog I Svetskog rata šuckori su bili poznati po mnogobrojnim ratnim zločinima počinjenim protiv srpskog stanovništva, posebno u Podrinju i povezuju se i sa etničkim čišćenjem Srba. Pored direktnih akcija, šuckori su širili teror i strah, a njihov čin delovanja bio je deo šire strategiju austrougarske vlasti, da se obračuna sa srpskim stanovništvom i pokretima koji su se suprotstavljali austrougarskoj upravi.
Srbi, Zvornicani osuđeni na veleizdajnickom procesu u Banjaluci 1916. godine
O stradalim Srbima u I Svetskom ratu kroz usmena predanja
Zatvaranje Srba po pripremljenim spiskovima i uzimanje talaca, počelo je odmah po predaji Austrougarskog ultimatuma Srbiji. U zatvoru se na duže ili kraće vreme našla gotovo sva aktivna srpska inteligencija u Bosni i Hercegovini – književnici, učitelji, sveštenici, javni i kulturni radnici i mnogi đaci. Sva kulturna, prosvetna i humanitarna društva sa srpskim nacionalnim predznakom poput „Prosvjete“ i „Sokola“ , proglašena su veleizdajničkim i raspuštena su i osumnjičena za antidržavnu propagandu. Zatvorene su srpske škole, zabranjena je upotreba ćirilice, a uz ukinuta srpska društva zabranjena je srpska zastava, ukinuta srpska slava, zabranjeno je nošenje srpske šajkače i počelo je gonjenje svih koji su imali bilo kakve veze sa Srbijom.
Grupa Srba Zvorničana u logoru Arad (Rumunija), 1914-15. godine, Londonovo odjeljenje
Podaci o žrtvama srpskog naroda u Podrinju u period od 1914. do 1918.godine nisu zabeleženi, ali su još živa sećanja onih koji su preživeli i čije su se priče prenosile usmeno generacijama. Austrougarska zatvaranja, mobilisanja i ubijanja Srba dešavala su se u celom Podrinju, pa i u Zvorniku. Austrougarska je odmah mobilisala i poslala na ruski front književnika Marka Markovića iz Sarajeva, jednog od uglednijih intelektualaca, koji je bio rodom iz Zvornika. O njegovom životu pričao nam je profesor Stanislav Tomić, koji je inicijator održavanja Markovićevih dana u Zvorniku u pomen na Marka Markovića, koji je u srcu nosio Zvornik i Drinu.
„Marko Marković je zavičajno vezan za Zvornik. Rođen je 1896.godine i ovde je završio osnovnu školu. U Bijeljini je završio trgovačku školu posle koje je prešao u Sarajevo i čitav svoj radni vijek je u njemu proveo. On je mobilisan u austrougarsku vojsku i poslat je na ruski front. Uspeo je da prebegne na rusku stranu, i sa drugim Srbima koji su prešli Rusima, da se priključi formiranoj Srpskoj dobrovoljačkoj jedinici. Ova jedinica je kasnije učestvovala u proboju Solunskog fronta. Marko Marković je pored toga što je bio kniževnik bio i Solunac. Preživeo je i nastavio posle I Svetskog rata svoj život u Sarajevu i on je značajno ime za kulturu Srba ne samo Zvornika već i Bosne i Hercegovine. U svojim djelima je prevashodno pisao o Drini i Zvorniku, zavičaj je ostao u njemu.“
Stradanja zvorničkih sveštenika u I Svetskom ratu
Odmah 1914.godine zatvoreni su brojni Srbi i protiv njih se vodio poznati Veleizdajnički banjalučki proces. U zatvoru su se našli i viđeni intelektualci i sveštenici iz Podrinja, kojima je suđeno u ovom sudskom procesu. Posebno su na udari bili sveštenici o čijim stardanjima nam je pričao protojerej stavrofor Vidoje Lukić.
Najzvučnije ime među srpskim sveštenicima u Podrinju, kojem se sudilo, bio je prota Matija Popović, narodni poslanik iz Milića, kome je odmah suđeno i koji je ubrzo osuđen na kaznu zatvora. Prota Milan Petković iz Zelinja, prvobitno je u Veleizdajničkom banjalučkom procesu osuđen na smrt, da bi mu kasnije kazna zamenjena doživotnim zatvorom.
„Prota Milan Petković, koji je rođen u Zelinju, isticao se srpskim rodoljubljem, počeo je priču o njemu zvornički sveštenik, protojerej stavrofor Vidoje Lukić. “ - Bio je u Veleizdajničkom banjalučkom procesu prvo osuđen na smrt, a posle je kazna promenjena doživotni zatvor. On je preživeo i dočekao je oslobođenje. Posle rata je nastavio sa svešteničkim radom i pripadao je Radikalnoj stranci i biran je za narodnog poslanika u Kraljevini Jugoslaviji. U II svetskom ratu je odveden u logor Dahau gde je postradao.“
Šuckori su posebno širili teror i strah uz Drinu, obračunavajući se sa srpskim stanovništvom. Proganjali su i hapsili viđene srpske porodice, a pogotovo sveštenike. Na početku rata 1914.godine šuckori su zatvorili zvorničke sveštenike Timotija Popovića i Petra Lazarevića.
Prota Timotije Popovic sa porodicom
Za sveštenika iz Drinjače, Timotija Popović koji je prva žrtva, sveštenik Vidoje Lukić nam je ispričao:
„Timotije Popović je nakon što je uhapšen obešen i trebalo je da posluži za primer. Već krajem juna 1941.godine u vrijeme koncentracije austorugarske vojske uz Drinu, on je osumnjičen da je zatrovao vodu u bunaru iz kog je trebalo da vojska pije vodu. Obešen je bez sudskog postupka, na način da je licem gledao prema Srbiji. Obešenog su ga držali nekoliko dana, jer nisu dali da ga skinu. Srbi su ga noću skinuli sa vešala i pokopali ispod drveta, a kasnije su njegovo tijelo preneli na groblje u Karakaju.“
Tokom 1914.godine usledilo je i stradanje još jednog viđenog prote i njegove porodice. Sa grupom Srba prota Petar Lazarević je uhapšen i sproveden u Tuzlu gde je obešen. Njegovi sinovi Vladimir i Jovo su takođe uhapšeni i internirani u logor.
Vjesanje prote Petra Lazarevica iz Kozluka
„ Sveštenomučenik sa naših prostora je i prota Petar Lazarević, koji je tada bio paroh u Kozluku. On je 1914.godine obešen u Tuzli, “ ispričao je i njegovusudbinu protojerej stavrofor Vidoje Lukić. - Sa grupom Srba, njega i njegova dva sina Vladimira i Jovu su uhapsili i odveli u Tuzlu. Posle kratkog sudskog postupka protu Petra Lazarevića su obesili i u krugu tuzlasnog zatvora su ga držali dva dana obešenog. Njegove sinove Vladimira i Jovu su internirali u logor Arad. Jovo je iz logora pobegao i priključio se ruskim trupama i učestvovao u borbama na bugarsko-ruskom frontu. Prebacio se sa drugim srpskim dobrovoljcima i učestvovao u proboju na Solunskom frontu. Jovo Lazarević se posle oslobođena vratio na ove prostore i bio i on sveštenik. “
Zvornik je oslobođen u I Svetskom ratu 11. novembra 1918. godine. Zvorničanima je slobodu, nakon 458 godina tuđinske vladavine, donela srpska konjica, tačnije konjički puk „Obilić“ iz Niša, predvođen komadantom pukovnikom Bogdanom Jevtovićem.
Postrojavanje srpskih oslobodilaca Zvornika u centru grada. Danas Ulica Svetog Save ispred stambenog bloka Zmajevac
U situacji kada nema materijalnih dokaza i arhivske građe, veoma je važno i usmeno predanje, Uz naše usmene priče tu su i fotografije, a naša obaveza je i da obnovimo spomeničke komplekse. Dajmo doprinos očuvanju srpskog identiteta i sami lično kao pojedinci .
